Home / CÁCH DẠY TRẺ TỰ KỶ / CÁCH DẠY TRẺ TỰ KỶ TẠI NHÀ-CHUYÊN SÂU-P11

CÁCH DẠY TRẺ TỰ KỶ TẠI NHÀ-CHUYÊN SÂU-P11

5

Cách dạy trẻ tự kỷ tại nhà – Chuyên sâu – P.11

Chào bạn, trong phần trước chúng ta đã vừa nhắc đến hai vấn đề chính mà chúng ta thường gặp phải trong việc thử đưa những điều con thích vào việc dạy con. Trong những lần cùng trao đổi với các anh chị phụ huynh, tôi được nghe nhiều anh chị đồng tình về quan điểm sử dụng những gì con thích để hỗ trợ việc dạy cũng như cách mà anh chị đã làm thực tế và kết quả nhận được. Hôm nay tôi sẽ chia sẻ về góc nhìn của Sonrise trong cách đưa vào thực tiễn nguyên tắc này. Tuy nhiên, trước tiên chúng ta sẽ nhắc đến một nguyên tắc khác khá phổ biến.

  1. Nguyên tắc phần thưởng.

Chắc hẳn bạn đã quen với nguyên tắc này vì chúng ta gặp nó, dùng nó trong cả cuộc sống của ta và của trẻ. Thông thường, trong việc dạy trẻ thì đây là kĩ thuật mà chúng ta sử dụng nhiều nhất. Điều mà chúng ta thích dùng nó nhất là bởi vì nó cho chúng ta kết quả như mong muốn ngay lập tức. Bạn đang muốn trẻ làm cho bạn điều gì, hay là để dập tắt màn khóc lóc, yêu cầu con nói, để dạy cho con,… Dù là vì điều gì, thì chỉ cần cho trẻ món con thích thì mọi thứ đều được giải quyết. Về lâu dần, bạn cảm thấy sử dụng nó khiến bạn bớt mệt mỏi và cảm thấy đây là cách tốt để dạy con. Vâng, bạn hãy cứ giữ lấy suy nghĩ đó cho đến khi đọc xong ba tác dụng phụ đi kèm với nguyên tắc phần thưởng sau đây:

  1. Trẻ ghét làm điều mà bạn đang muốn trẻ làm hoặc học hỏi.

Trước hết xin làm rõ là điều bạn muốn trẻ làm hoặc học hỏi chính là những điều giúp con phát triển, những việc con phải tự làm, kĩ năng hay kiến thức con cần có.

Trong thực tế, để trẻ làm điều gì cho bạn thì bạn thường “hối lộ” cho con thứ mà con rất thích. Với bạn, những thứ giúp cho bạn nắm quyền yêu cầu là thức ăn (bánh kẹo, đồ ăn nhanh, nước ngọt,…), đồ chơi, đồ điện tử (tivi, máy tính, máy tính bảng, điện thoại, đồ chơi có pin,…) và còn nhiều thứ mà con luôn muốn. Thế là trẻ sẽ ăn đồ ăn bạn chuẩn bị để sau đó được ăn bánh kẹo, con nói gì đó thì sẽ được xem tivi, con chịu ngồi yên thì sẽ có được điện thoại, con xếp hình hay ráp bảng chữ cái thì con được đồ chơi con muốn. Tất cả mọi thứ thật dễ dàng cho bạn.

Vậy sẽ ra sao nếu một ngày nào đó bạn không có những thứ đó để đưa cho trẻ? Đến một ngày bạn thấy không thể cứ cho con những thứ này để đổi lấy điều khác? Liệu bạn có nghĩ là con tự nhận ra việc bạn đang làm là để con có được sức khỏe, để con biết tự lập, biết học tập? Tôi thì không nghĩ là trẻ có thể hiểu được điều đó. Ngay từ lúc con ăn, con cần biết ăn đã là một phần thưởng. Nếu con biết làm điều gì đó, thì nó sẽ có ích cho bản thân con. Mọi thứ bạn muốn con học để chuẩn bị cho việc con lớn lên mà không có bạn bên cạnh. Khi bạn để phần thưởng thành một điều không thể thiếu, có thể sẽ xảy ra tình huống trẻ đòi thêm và khi đó, những gì bạn đem ra làm phần thưởng sẽ dài vô tận. Đặc biệt là khi bạn làm như vậy, con sẽ học được một điều là những gì bạn đang muốn dạy cho trẻ là kinh khủng, tồi tệ nên cần một phần thưởng để động viên con vượt qua. Trong khi bạn đang cố nói với trẻ là “Giao tiếp giữa người với người là điều tốt đẹp”, bằng phần thưởng, nó sẽ trở thành “Việc giao tiếp thật khó chịu và phải cố chịu đựng, làm cho xong để còn nhận phần thưởng”. Bạn thấy đó, dựa vào phần thưởng, trẻ sẽ chỉ thêm ghét những điều mà bạn đang dạy cho trẻ.

  1. Hành vi người máy.

Một tác dụng phụ khác đem lại qua việc thưởng là trẻ trở thành những người máy. Khi trẻ gặp ai, trả lời câu hỏi, đem cái này đến cho ai đó, nghe theo yêu cầu thì con đang làm vì đã được dạy như thế. Ở đây Sonrise muốn trẻ làm với sự muốn được làm, với niềm vui và hào hứng. Mọi điều trẻ tiếp thu đều mang lại cho trẻ sự tò mò muốn biết tiếp theo là gì, điều tuyệt vời nào đang chờ trẻ, con cần phải tự nguyện thể hiện niềm vui nỗi buồn và nhu cầu với chúng ta.

Có thể nhiều phụ huynh nghĩ là hành vi người máy là triệu chứng của tự kỉ. Tuy nhiên không phải vậy, nó là triệu chứng cho việc chúng ta đang lạm dụng nguyên tắc phần thưởng quá mức. Bạn có thể dành thời gian để quan sát những phản ứng của trẻ khi bạn dùng việc thưởng quá nhiều, bạn có tìm được chút niềm vui hay con thể hiện điều con làm mang cho con sự thích thú? Hay bạn chỉ thấy một khuôn mặt vô cảm, có khi còn có chút bực bội và khó chịu khi phải làm, dù điều đó trong thực tế là tốt cho trẻ.

  1. Sự tuân thủ là trung tâm.

Một ví dụ đơn giản là việc mặc quần áo cho trẻ. Theo bạn biết có nhiều trẻ rất khó để mặc quần áo, vì sự nhạy cảm về xúc giác của trẻ. Vậy thì bạn yêu cầu trẻ rất nhiều mà con thì chỉ cần bạn không để ý (có khi cố tình) là cởi ra. Thế nên bạn sẽ dạy con mặc bằng cách thỏa thuận là con mặc thì sẽ được ăn kem. Kết quả là con chịu mặc và không cởi nữa. Dần dần, có thể bạn sẽ không cần phần thưởng mà chỉ cần yêu cầu là con sẽ mặc, và bạn coi đó là thành công to lớn.

Điều mà cần nói đến ở ví dụ này là việc chưa chắc trẻ đã học được kĩ năng cần thiết – điều con học ở đây là sự tuân thủ. Nó có nghĩa là sau này trẻ không tự mặc quần áo cho đến khi có ai nhắc nhở con. Trong khi đó, điều ta muốn dạy cho trẻ là mặc để bảo vệ cơ thể và con phải tự nhận thấy điều đó.

Mọi thứ mà bạn dạy trẻ là trẻ cần tự lập, tương tác với xã hội một cách có ý nghĩa, biết quan tâm đến người khác, có khả năng biểu cảm và trò chuyện. Khi trẻ chú ý và làm gì đó là vì con thật sự hứng thú và mong muốn làm điều đó, không phải cần ai đó luôn ở bên cạnh để nhắc nhở từng bước.

Một điều khó cho trẻ là khả năng tổng hợp những gì mình học được và áp dụng cho mọi hoàn cảnh. Trong khi đó nếu trẻ không thật sự vui hay cảm thấy không muốn thì việc học trở nên khó chịu, thậm chí con còn không giữ lại điều đã làm được (điều này cũng đúng trong trường hợp của bạn hay chúng tôi). Chỉ khi ta có động lực để đạt được điều gì, mọi thứ có khó đến đâu thì chúng ta vẫn cố gắng để đạt được. Việc dạy đi chung với thưởng thì không tạo được động lực cho trẻ, thế nên điều mà ta đạt được chỉ là sự nghe lời thụ động.

  1. Nguyên tắc Động lực

Bạn thấy đó, nguyên tắc Động lực sẽ không dính đến phần thưởng. Vậy nó sẽ đi theo con đường nào?

Đầu tiên là cần thay đổi mục tiêu, bạn sẽ không tập trung vào những bài học muốn dạy cho trẻ nữa. Thay vào đó, đây là lúc bạn sẽ dành thời gian để quan sát, lắng nghe  điều gì mà trẻ thích, thứ gì con quan tâm. Điều này không quá khó với bạn, bạn lắng lại một lúc, suy nghĩ hay đợi khi ở cạnh con (trong mọi hoàn cảnh dù là trong hay ngoài phòng chơi) để ghi lại những đồ chơi, nhân vật, bài hát, âm thanh, vật liệu, cách con di chuyển với nhịp điệu, những đụng chạm về cơ thể,… Tất cả chúng đều có thể trở thành động lực để kết hợp với mục tiêu của bạn.

Kế đến là phần đưa ra mục tiêu cho trẻ. Thay vì những mục tiêu quá chung chung như: trò chuyện với ba, biết vệ sinh cơ thể,… bạn thay vào đó mục tiêu đơn giản và cụ thể nhất có thể. Ví dụ như về việc trò chuyện, bạn đặt ra là: trẻ biết chào hỏi, thể hiện được là con đang nghe (nhìn, nét mặt, phản ứng cơ thể), trả lời (một âm thanh, một tiếng, một từ, nhiều từ, câu ngắn, câu đầy đủ). Và bạn sẽ đi theo một cách phù hợp với khả năng của trẻ. Đừng để trẻ bị ngợp và trốn tránh vì nó quá sức của con! Dù trong bất kì hoàn cảnh nào bạn cũng có thể dạy cho trẻ, chỉ cần chuẩn bị trước mục tiêu nhỏ và bạn biết là con làm được. Nếu trẻ chưa làm được, con sẽ có phản ứng và khi đó, điều cần làm là giảm mục tiêu xuống.

Sonrise hướng dẫn cho bạn 3 bước trong việc thực hiện nguyên tắc Động lực như sau:

–       Bước 1: Tham gia Hòa mình đến khi trẻ Bật đèn xanh, hoặc bạn bỏ qua bước này nếu bạn biết rõ con đã sẵn sàng tham gia cùng bạn.

–       Bước 2: Hào hứng, nhiệt tình mời trẻ tham gia vào một trò chơi hay hoạt động nào đó gắn với động lực của con.

–       Bước 3: Với những bạn mới chơi với trẻ, nếu con thích thú thì hãy giữ trò chơi càng lâu càng tốt và không yêu cầu hay dạy con. Với những bạn mà trẻ luôn sẵn sàng chơi với bạn, hãy thêm một yêu cầu gắn với mục tiêu để con thực hiện.

Tóm lại cho phần Động lực này, chúng ta rút ra được hai điều là: Phần thưởng không đem lại kết quả như ta mong đợi về lâu dài và Động lực là điều cần thiết cho sự phát triển của trẻ. Bạn hãy nhớ nguyên tắc Phần thưởng đem lại hành vi Người máy, Trẻ ghét điều con có thể làm và Sự tuân thủ mệnh lệnh. Về phần áp dụng Động lực, bất kì điều gì làm trẻ thích và chú ý đều giúp con học hỏi và nhớ, biết dùng cho những hoàn cảnh khác nhau. Vậy bắt đầu bằng việc quan sát để tìm động lực của trẻ, bạn sẽ viết ra một danh sách và thêm một danh sách về các mục tiêu. Đừng ngại kết hợp chúng lại dù cho có những động lực không liên quan gì đến mục tiêu, và chúng ta sẽ bàn đến nó ở phần Sáng tạo trong kì sau. Với việc tìm hiểu này, bạn đang dần cho trẻ thấy bạn sẵn sàng đi vào thế giới của con như thế nào. XIN CẢM ƠN VÀ CHÀO MỪNG BẠN!

Hiểu để yêu thương

Nguyễn Thị Kim Vân – chủ sáng lập Vẻ Đẹp Trẻ Tự Kỷ

Tìm Hiểu Về: Nguyễn Thị Kim Vân

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *